روی در ابزار های برنزی ساخته دست بشر ۵۰۰۰ سال پیش، یافت شده.۲۰۰۰ سال است که بعنوان یکی از عناصر تشکیل دهنده برنج در اروپا و آسیا مورد استفاده قرار می گیرد.قدمت برخی از مصنوعات روی به حدود ۵۰۰ سال قبل بر می گردد. در قرن هفتم بعد از میلاد مسیح چینی ها تکنولوژی ذوب را گسترش دادند . در قرن دهم میلادی سکه هایی از ناحیه زاوار هندوستان ضرب شده است. براساس مشاهدات باستان شناسان از قرن چهارم به بعد مقدار زیادی روی در زاوار تولید و مورد استفاده قرار گرفته است. در خلال قرنهای هفدهم و هجدهم تختال روی از آسیا به مقصد بازارهای اروپا صادر می شد. قدیمی ترین قطعه ساخته شده از روی بتی است که در کاوش های باستان شناسی در”دردوش”(Dordosh) در منطقه ترانسیلونیا به دست آمده و در ترکیب آن ۵۲/۸۷ در صد روی، ۴۱/۱۱ درصد سرب و ۰۷/۱ درصد آهن وجود داشته است. در خرابه های کامرس (Cameros) که۵۰۰ سال قبل از میلاد ویران شده است دستبندی به دست آمده است که از روی پر شده بود. ۲۰۰ سال بعد از میلاد رومی ها با برنج آشنا شدند و آن را به روش ذوب و احیاء در کوره و به همراه مس شکل می داده اند. در طول این فرآیند نخست اکسید روی احیاء می گردید. سپس بخارات روی درمس نفوذ می کرد و با افزایش دما، محصول ذوب شده و برنج با ترکیب یکنواخت حاصل می شد.
روی به صورت فلز و به صورت اکسید روی از قرن ۱۲ میلادی در هندوستان تولید شد و بعدها در قرن هفدهم در کشور چین تولید و مورد استفاده قرار گرفته است. در حدود سال ۱۷۳۰ دانش ذوب روی از چین به انگلستان رسید و در سال ۱۷۳۹ امتیازنامه برای فرآیند تقطیر به ثبت رسید و درطول سالهای ۱۷۴۳ – ۱۷۴۰ یک کارخانه ذوب روی با تولید ۲۰ تن در سال در بریستول احداث و راه اندازی گردید. در این فرآیند مخلوط کربن و سنگ معدن اکسید روی در یک کوره که ته آن لوله ای تعبیه شده بود مورد استفاده قرار می گرفت و روی تبخیر شده در لوله مایع می شد و در خارج کوره جمع آوری می گردید.
در ایالات متحده امریکا روی برای نخستین بار در سال ۱۸۳۵ در واشنگتن تولید شد. در سال ۱۸۸۰ هیدرومتالورژی روی برای تولید سولفات روی و استفاده از آن برای تولید رنگدانه Lithapone معمول بوده است. تا حدود سال های ۱۸۸۰ به کانه های سولفوره روی چندان توجهی نمی شد و در اروپا اغلب کالامین برای تولید روی مورد استفاده قرار می گرفت. لکن در طول سالهای ۱۸۸۱ فرآیند تصفیه اصلاح گردید و گاز So2 با درصد بالا حاصل شد و بدین ترتیب سنگهای سولفوره در مدار تولیدروی قرار گرفت.
در یونان باستان نیز از این فلز استفاده می شده به طوری که مجسمه ای از جنس روی در ترانسیلوانیا یافت شده که جزء قدیمی ترین قطعـاتی است که در ساخت آن روی بکــار رفته است.این فلز در یونان ” واپسودارگراس” یعنی ( با فلز دیگر اشتباه گرفتن یا نقره کاذب ) و این فلز مبهم به نظر می آمده و به اشتباه فلز نقره نامیده می شده.
آشنایی با فلز روی در ایران سابقه دیرینه داشته، چنان که گفته میشود صنعت فلزکاری در ایران سابقه هفت هزار ساله دارد. چنانچه پیداست، ایرانیان از کهنترین ایام، توانایی ساخت آلیاژهای گوناگونی از فلزات را داشتهاند. از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
برنج(آلیاژ مس و روی)، هفت جوش(آلیاژی با ترکیب هفت عنصر فلزی: مس، طلا، نقره، روی یا سرب، قلع، آهن و جیوه یا پلاتین)، سفید روی(نوعی آلیاژ که رنگ و جلای زیبایی داشته و جهت ساخت ظروف بکار میرفته است)، مفرغ(آلیاژ مس و قلع یا روی) مفرغ اولین بار توسط ایرانیان در منطقه لرستان ساخته شده است.
در دوره ساسانیان صنعت فلزکاری بسیار توسعه یافته است چنانچه با بررسی نمونههای ارزنده و زیبای به جای مانده میتوان به تکنیک بالای (در زمان خود) صنعت فلزکاری در این دوره پی برد. در این دوره فلزکاران از آلیاژ سرب و روی ظروف زیبایی میساختند که ظاهری نقره فام داشته و بعضا توسط سنگهای قیمتی و رنگین ترصیع میشدند.
متاسفانه از پیشینه تهیه روی در ایران شواهد مکتوب چندانی در دست نیست. اینکه ایرانیان چگونه آلیاژهایی از روی تولید، و تکنولوژی ساخت اینگونه آلیاژها در عصر خود به چه صورتی بوده مطالبی مکتوب(در پژوهشهای انجام شده توسط نگارنده) به دست نیامده است. البته هنوز آثاری از کورههای بسیار قدیمی در اطراف برخی از معادن سرب و روی مشهود میباشد ولی مطالعات انجام شده در خصوص این آثار بسیار کم و ناکافی است.
در تفحص صورت گرفته توسط نگارنده در کتب بجا مانده از شاعران و ادیبان کهن ایران مطالب بسیاری در زمینه فلز روی بدست آمده است. گویی بنای جمله برخی ابیات اشعار بر این کلمه تکیه داشته، که در زیر به ذکر چند نمونه از آنها بسنده میشود:
تو گفتی که از آهنش کردهاند به سنگ و به رویش برآوردهاند (فردوسی)
بفرمود کآهنگران آوردند مس و روی پتک گران آورند (فردوسی)
آهنم از آهن و رویی وگر آب شوی آب ترا آهنم (ناصر خسرو)
همچنین در ابیاتی از دیگر شاعران به نام سدههای گذشته ایران به کلمات مرکب دیگری چون: رویین، خم، رویین درق، رویین دز، رویین دژ، رویین سم، رویینه مال، رویینه نای و ... برخورد کرده که نشان از شناخت این فلز در ایام بسیار گذشته توسط ایرانیان دارد.
چنانچه مارکوپلو در پایان قرن سیزدهم توصیف نموده است که در بلاد ایران از اکسید روی جهت تولید توتیا (محلولی از ویترول روی) استفاده کرده که به زبان محلی سرمه نامیده میشده است و برای التیام دردهای چشم مورد استفاده قرار میگرفته است.
در چند دهه گذشته در ایران از فلز روی جهت ساخت ظروف آشپزی استفاده زیادی میشده است که به غلط در بین عوام به نام روح نامیده و ظروف ساخته شده از آن را روحی مینامیدند. هنوز هم با توجه به اینکه آلومینیوم جایگزین روی در ظروف آشپزخانه شده است، برخی مردم به اشتباه این ظروف را همچنان روحی مینامند.
در سالهای اخیر رشد فزایندهای نسبت به گذشته در صنعت تولید روی و ترکیبات آن در ایران ایجاد شده است.
ظروف روی مضرات و فواید آن;
شاید هیچ کدام از شما اسم ظروف روی را از زبان پدر مادر خود نشنیده باشيد.
در واقع علت نام گذاری این ظروف به خاطر جنس آنها بوده است که از جنس روی است.
روی برای بدن انسان مفید است و استفاده از این ظروف باعث وارد شدن مقادیر مناسبی روی به داخل غذا می شود و به سلامت انسان کمک می کند.
اما اسم این ظروف مثل برخی از واژه ها به مرور زمان و به علت نوع تلفظ آن در فرهنگ عام تغییر کرده و به ظروف روحی معروف شده اند.
تاریخچه ی اختراع ظروف در ایران
اولین اختراع ظروف به ۱۴۰۰ سال قبل از میلاد مسیح و به کشور های آسیایی مثل چین و ژاپن باز می گردد در این زمان حتی کشاورزی و کشت و کار هم رواج نداشته است.
اولین ظرف های ساخته شده از جنس سفال بودند که بسیار ابتدایی به آنها شکل می دادند.
در واقع در قسمتی از گل سوراخی ایجاد می شده و بعد از خشک شدن از آن استفاده می کردند.
جالب است بدانید چند هزار سال بعد در آمریکا به همین روش شروع به ساختن ظروف کردند.
استفاده از فلزات در ظروف پخت و پز
سالیان سال از فلزات مختلف برای ساخت ظروف پخت و پز استفاده شده است .
و محققان نیز بر روی تاثیرات فلزات مختلف ظروف تحقیقات زیادی به عمل آورده اند و معتقدند برخی از فلزات به کار رفته در ظروف برای سلامتی انسان مضر و برخی دیگر مفید هستند.
فلزات استفاده شده در ساخت ظروف شامل : مس ، روی ، نیکل ، آهن و …. است .
مضرات یا محاسن استفاده از ظروف روی
در اول کلام تشخیص ظروف روی از آلومنیوم را برایتان مشخص کنیم تا به اشتباه نیفتید و در خردید خود دقت نمایید.
ظروف روحی که امروزه در بازارها وجود دارند اغلبا از جنس آلومنیوم هستید که نه تنها سود برای انسان ندارد که مضرات بسیاری نیز به بدن انسان وارد می کندد.
حتی نگه داشتن غذا در ظروف آلومنیومی مضر است و باعث ورود آلومنیوم به بدن می شود و عوارضی مانند یبوست ، اختلالات گوارشی، آلزایمر و پوکی استخوان به همراه دارد.
متاسفانه در حال حاضر ظروف روحی اصل را شاید بتوانید در خانه مادر بزرگتان پیدا کنید. برای تشخیص ظروف روی از آلومنیوم به وزن آن ها توجه کنید ظروف آلومنیوم خیلی سبک هستند و در بازار قیمت خیلی پایین تری دارند واین یکی از دلایل است که در حال حاضر طرافداران زیادی دارند.
اما اگر ظروف روحی اصل پیدا کردید بی تردید چند پارچه از آن ها را بخرید.
روی برای عملکرد ۳۰۰ آنزیم مورد نیاز است و در فرآیند های مهم بدن نقش دارد.
بدن ما روی را ذخیره نمی کند بنابراین روزانه باید مقداری مشخصی روی با غذاهایمان استفاده کنیم تا دچار کمبود این ماده مغذی نشویم.
کمبود روی در خانوم های باردار ، کودکان و جوانان بسیار شایع است همچنین روی از فلزاتی است که باعث خنثی شدن فلزات سنگین مثل سرب در بدن می شود.
البته توجه داشته باشید وجود مقادیر زیادی از روی در بدن باعث بروز مسموميت از قبیل حالت تهوع و استفراغ می شود.
در ضمن کمبود روی ،مس یا آهن در بدن تمام اعضای خانواده به یک اندازه نیست که با پخت غذا در ظروف روی یا مس کمبود این عناصر در تمام اعضای خانواده بر طرف شود.
حواستان باشد استفاده مکرر از این ظروف برای بدن مضر نیز میتواند باشد.
تنوع در ظروف روحی
ظروف روحی از ساده ترین طروف موجود در بازار هستند که در سال های اخیر هیچ تغییری در شگل ظاهر آنها ایجاد نشده بود.
اما خوشبختانه در سال های اخیر هم در شکل ظاهر و هم در رنگ بندی آنها تنوع ایجاد شده است که این تغییر رویه باعث خردید بیشتر این ظروف شده است.
چند نکته برای سفید کردن قابلمه روی
بعد از توضیحات فراوان در مورد ظروف روی و تاکید به خرید آنها مشکل اصلی که با آن مواجه می شوید سیاه شدن این جنس از ظروف است .
اما نگران نباشید راه کار هایی برای سفید کردن این ظروف وجود دارد.
روش اول: یک لیوان آب به همراه ۵ قاشق چای خوری جوش شیرین داخل ظرف بریزید و بعد از کمی جوشیدن با پرس ظرف را تمیز کنید.
روش دوم: مقداری جوش شیرین بر روی طرف بپاشید و بعد روی آن سرکه بریزید بعد از چند دقیقه ظرف را با اسگاج زبر یا سیم ظرفشویی
بشوید.
روش سوم: جوش شیرین و آب اکسیژنه دستور استفاده مانند جوش شیرین و سرکه